Terapia. Wiedza. Inspiracje.
Strefa logopedy

O przyczynach wad wymowy słów kilka

Nic nie dzieje się bez przyczyny. Również wady wymowy nie powstają w oderwaniu od czynnika, który je wywołuje (pisząc “wady wymowy” używam potocznego określenia na tzw. dyslalię obwodową, a więc zaburzenie artykulacji dźwięków mowy wywołane nieprawidłowościami w budowie lub funkcjonowaniu narządów artykulacyjnych, narządu słuchu lub przyczynami środowiskowymi). I tu wracamy do mojego ulubionego tematu, a więc diagnozy, która nie może być jedynie opisem objawów. Musi zmierzać także do odnalezienia przyczyn zaburzeń. Od razu mówię, nie zawsze przyczyna jest oczywista, uchwytna, widoczna gołym okiem. Nie zawsze sam logopeda jest w stanie ją potwierdzić (pamiętacie post o współpracy z innymi specjalistami? Link). Ale nie jest możliwe, żeby jej nie było. A skoro tak ważne jest, żeby ją odnaleźć, to równie ważne, aby, jeśli tylko to możliwe, w pierwszej kolejności ją usunąć (powtarzam: jeśli to możliwe!). Nie jestem w stanie opisać wszystkich nieprawidłowości, które mogą być przyczynami dyslalii, ale postaram się wymienić te, które najczęściej spotykam w swojej pracy terapeutycznej. Moim celem jest uświadomienie rodzicom, że nie da się zbudować prawidłowej wymowy tylko na ćwiczeniu konkretnych zaburzonych głosek! Że trzeba najpierw wypracować podstawę. Głoska to tylko wisienka na torcie. Niestety, czasem w tym temacie spotykam się z niezrozumieniem, przez co efekty terapii nie są, ani zadowalające, ani nie przychodzą wystarczająco szybko. Ale o tym dalej.

Najczęstsze przyczyny związane z budową narządów artykulacyjnych:

  • Przerost trzeciego migdała (ale również migdałków podniebiennych)

Decyzja o zabiegu wycięcia trzeciego migdała jest trudna, zabieg wiąże się bowiem z hospitalizacją, narkozą, ryzykiem powikłań… Należy jednak zrozumieć, że logopeda, a po konsultacji również laryngolog, kierując na zabieg, nie myślą jedynie o kwestii estetyki wymowy. Przerośniety trzeci migdał to: zaburzenia oddychania (objawiające się ciągle otwartą buzią, której dziecko używa do oddychania zamiast nosa, chrapaniem w nocy); zaburzenia napięcia mięśniowego w obrębie twarzy – dziecko może mieć charakterystycznie opadnięte policzki; zaburzenia połykania i pozycji spoczynkowej języka – otwarta buzia i oddech ustami uniemożliwia tzw. pionizację języka, a zatem również hamuje transformację połykania niemowlęcego w dorosłe; ślinienie – nieprawidłowe połykanie oraz słabe mięśnie okrężne warg to często wylewająca się z buzi ślina; zaburzenia słuchu; i dopiero na końcu wady wymowy, najczęściej w postaci seplenienia międzyzębowego, ale też zaburzeń wymowy głosek wymagających unoszenia języka, jak np. “sz” i innych.

Rodzice nie decydując się na zabieg, często proszą o pracę z dzieckiem mimo wszystko i przeprowadzenie terapii z istniejącymi warunkami. No i niestety efekty mogą być żadne. Nie sposób wypracować pozycję języka za zębami i do tego na górze, kiedy dziecko przez większą część roku nie może oddychać przez nos i musi mieć otwartą buzię. Logopeda nie jest wróżką, jak powtarzam wielokrotnie.

Pracowałam ostatnio z chłopcem chyba z pół roku, zanim mógł mieć wykonany zabieg (dochodziły tu inne kwestie zdrowotne),niemalże nie zmieniało się nic mimo naszej pracy i zaangażowania rodziców. Po wycięciu migdała, po seplenieniu ani śladu.. A jaka jakość życia!

  • Skrócone wędzidełko podjęzykowe (ale też wargowe)

Wędzidełko podjęzykowe to taka niteczka łącząca dno jamy ustnej z językiem, w linii pośrodkowej. Można ją zobaczyć unosząc czubek języka za górne zęby. U jednych jest bardziej widoczna, u innych mniej. Czasem też wędzidełko jest za krótkie – nazywa się to wtedy ankyloglosją. Skrócenie może mieć różny stopień, a co za tym idzie mniej lub bardziej może ograniczać ruchy języka w jamie ustnej, a co za tym idzie powodować nieprawidłowości w wymowie niektórych głosek. I nie tylko w wymowie – skrócone wędzidełko może dziecku dokuczać już od początku życia, uniemożliwiając efektywne ssanie piersi. Potem stwarzając problemy z prawidłowym połykaniem i pozycją spoczynkową języka. Te dwie ostatnie kwestie wiążą się bezpośrednio z wymową. Według badań niemalże każda osoba ze skróconym wędzidełkiem artykułuje nieprawidłowo przynajmniej jedną głoskę. U dzieci najczęściej skrócone wędzidełko prowadzić może do wadliwej wymowy głosek szumiących (sz, ż, cz, dż), głosek l i r (skrócone wędzidełko często uniemożliwia wywołanie wibracji potrzebnych do wywołania głoski r) oraz do wymowy międzyzębowej.

Co nie jest oczywiste, w wymowie międzyzębowej nie wystarczy, że nauczymy dziecko trzymać język za zębami i w ten sposób wymawiać głoski. Jeśli dziecko nie będzie prawidłowo połykało i nie będzie miało wypracowanej odpowiedniej pozycji spoczynkowej, prędzej czy później język i tak zacznie uciekać z powrotem między zęby. A, że przy skróconym wędzidełku czasem nie sposób to wypracować, konieczne bywa podcięcie.

  • Wady zgryzu

Wady zgryzu i zaburzenia mowy zależą od siebie nawzajem, bo nie tylko wady zgryzu powodują wady wymowy, ale też w drugą stronę, czasem to nieprawidłowości w wymowie prowadzą do tworzenia się wad zgryzu. Jako, że dzisiejszy post jest o przyczynach wad wymowy, skupię się jednak tylko na tej pierwszej sytuacji.

Rodzajów wad zgryzu jest wiele, nie jestem ortodontą, zatem nie będę się zajmować dokładną ich analizą. Każdy logopeda musi jednak być wyposażony przynajmniej w podstawową wiedzę z tej dziedziny, aby potrafić w odpowiednich momentach kierować pacjentów do specjalistów. Wady zgryzu, w zależności od rodzaju, mogą prowadzić do nieprawidłowej wymowy niemal wszystkich głosek (pamiętajmy bowiem, że wymowa to nie tylko ułożenie języka, ale również przepływ powietrza, który przy złym ułożeniu zębów, również jest zaburzony) oraz oczywiście do nieprawidłowości w czynnościach prymarnych (życiu, połykaniu, oddychaniu itp.) czym logopedzi naturalnie też się zajmują. Bez leczenia ortodontycznego, skorygowanie wymowy jest czasem niemożliwe. I nie dajcie sobie wmówić, że do ortodonty nie warto iść, dopóki dziecko nie ma stałych zębów. To bzdura! Można zrobić już dużo, pracując na mleczakach.

Trzy wymienione wyżej przyczyny wad wymowy związane z budową aparatu artykulacyjnego występują najczęściej. Ale, nie są jedynymi. Mogą to być także: rozszczepy wargi i/lub podniebienia (również rozszczepy podśluzówkowe niewidoczne gołym okiem), zaburzenia budowy języka (za mały/za duży język), zaburzenia budowy warg, zaburzenia budowy przedsionka jamy ustnej, kolczyki w przedniej części języka (tak! to również przyczyna wad wymowy), niewydolność podniebienno-gardłowa, brak krtani po jej usunięciu, niedrożność jamy nosowej (Pluta-Wojciechowska, 2012).

Jeśli zaś chodzi o przyczyny związane z funkcjonowaniem tych narządów, można podzielić je na dwa rodzaje – czynności prymarnych i parafunkcji. Wady wymowy mogą być zatem wynikiem nieprawidłowości w przebiegu czynności prymarnych – oddychania, ssania (przedłużonego), gryzienia, żucia, połykania). Oraz wynikiem występowania parafunkcji – niepokarmowego ssania/gryzienia – smoczka, kciuka, języka, różnych przedmiotów (np. końcówki ołówka).

Poza przyczynami w budowie i funkcjonowaniu narządów artykulacyjnych, wady wymowy (dyslalia obwodowa) mogą wynikać z zaburzeń budowy i funkcjonowania narządu słuchu (a więc niedosłuchu). Taką dyslalię nazywa się audiogenną.

Wymienione wyżej przyczyny można było zaliczyć do wewnętrznych. Wady wymowy mogą mieć jeszcze przyczyny zewnętrzne – środowiskowe. Wynikają wtedy ze słyszenia nieprawidłowych wzorców wymowy w otoczeniu. Dlatego też, często, jeśli rodzice mają wady wymowy, dzieci również. Trudna jest też wtedy terapia – rodzic, sam mówiąc źle, ma również problem z ćwiczeniem z dzieckiem w domu.

 

Bilbliografia: Mierzejewska H., Emiluta-Rozya D., 2000, Projekt zestawienia form zaburzeń mowy, „Logopedia, t. 28, s. 37-48; Pluta-Wojciechowska D., 2012, Typologia dyslalii obwodowej, [w:] Grabias S., Kurkowski M. (red.) Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, Wyd. UMCS, Lublin, s. 455- 467.

Źródło zdjęcia: Freepik

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *