Terapia. Wiedza. Inspiracje.
Wiedza

Epilepsja matki a zaburzenia w rozwoju dziecka

Wielokrotnie powtarzałam już w swoich postach, jak ważna w pracy logopedy jest kwestia diagnozy pacjenta. Diagnoza to nie tylko opis objawów, ale również poszukiwanie przyczyn nieprawidłowości rozwojowych u dziecka. Często logopeda dzięki wywiadowi z rodzicem, może pozyskać kluczowe informacje, nakierowujące go na powód, dla którego stan mowy pacjenta wygląda tak, a nie inaczej. Pamiętajmy, tylko kompleksowa diagnoza prowadzi do profesjonalnie poprowadzonej terapii! Ze względu na tę nieprzecenioną wartość wywiadu, każdy logopeda musi być wyposażony w wiedzę dotyczącą różnorodnych elementów zdrowia matki i dziecka, aby, w odpowiedniej chwili, móc wyłapać niepokojące przesłanki. Jednym z zaburzeń matki, które, występujące w wywiadzie, szczególnie dziecka z opóźnionym rozwojem mowy, powinno zwrócić uwagę logopedy, jest epilepsja.

[UWAGA! TO NIE JEST POST O KONSEKWENCJACH PADACZKI DZIECKA NA JEGO ROZWÓJ, ALE O MOŻLIWYCH KONSEKWENCJACH PADACZKI MATKI NA ROZWÓJ JEJ DZIECKA]

Na padaczkę choruje na świecie kilkadziesiąt tysięcy osób w różnym wieku. Wskaźnik zachorowalności wynosi 1% populacji, co oznacza 60/100000 na rok. Czyni to epilepsję 10 razy częstszą niż stwardnienie rozsiane i 100 razy częstszą niż choroby neuronu ruchowego (Jędrzejczak, 1999, s. 223-224; 2012, s. 13-14). Ze względu na tak częste występowanie, konieczne jest szczególne zainteresowanie badaczy konsekwencjami epilepsji. Ze względu na patomechanizm padaczka może mieć bowiem wpływ na każdą sferę życia chorego człowieka, a co za tym idzie, na życie kobiety, a szczególnie jej płodność i macierzyństwo. Prawdopodobieństwo ciąży u kobiet chorych na epilepsję, może być nawet dwukrotnie niższe niż w populacji. Pacjentki obawiają się komplikacji w czasie ciąży i porodu oraz wpływu padaczki na płód . Padaczka nie jest jednak przeciwskazaniem do posiadania potomstwa – badania wykazują bowiem, że aż 90 % dzieci matek chorych na epilepsję rodzi się zdrowych (Jędrzejczak, 2002, s. 68). Należy jednak kobiety w wieku rozrodczym otoczyć szczególną opieką i wyposażyć w wiedzę na temat tego szczególnego przypadku planowania rodziny, aby obnizyć ryzyko powikłań. Zaleca się, aby ciąża kobiety z epilepsją była zaplanowana co najmniej kilka miesięcy wcześniej w porozumieniu z ginekologiem położnikiem i neurologiem pacjentki, w celu dobrania najodpowiedniejszego leczenia. Po pierwsze, najbezpieczniejszego dla płodu, a po drugie, nie obniżającego progu drgawkowego i nie zwiększającego ryzyka napadów.

Nie uznaje się, aby sam fakt zachorowania matki na padaczkę predysponował do zaburzeń u jej potomstwa. Dopiero czynniki, które towarzyszą padaczce, a szczególnie leki przeciwpadaczkowe i napady, mogą podwyższać ryzyko powikłań. Amerykańska Food and Drug Administration dokonała podziału leków na 5 kategorii (A, B, C, D i E), w zależności od ich teratogennego działania na płód. Leki przeciwpadaczkowe mieszczą się w kategoriach C i D[1] (Błaszczyk, 2011, s. 52), a co za tym idzie, ich wpływ na na płód rozwijający się w łonie matki jest niezaprzeczalny. Jak pisze większość autorów, ryzyko teratogenności jest jednak uzależnione od stopnia ekspozycji płodu na lek. Ryzyko zwiększają również wysokie dawki leku, duże stężenie szczytowe i politerapia. Szczególnie ważna jest kwestia politerapii. U kobiet które przyjmują dwa leki, ryzyko uszkodzenia płodu wzrasta dwukrotnie, przy czterech lekach, nawet dziesięciokrotnie. Jak wynika z badań EURAP[2] przeprowadzanych na 3000 pacjentek, u 9,8%, które poddawane były politerapii, wystąpiły wady u płodu, podczas gdy monoterapii – 6% (Jędrzejczak, 2007, s. 10; 2012, s. 193). Uznaje się, że największą teratogenność wykazuje kwas walproinowy. Według NAPR[3] , w badaniu 3500 kobiet przyjmujących VPA, u 10,7% stwierdzono nieprawidłowości rozwojowe (Jędrzejczak, 2007, s. 10, za: Wyszyński i in., 2005). Badanie Epilepsy and Pragnancy Registry na 3000 ciąż, wykazało takie nieprawidłowości u 6,1%, a, gdy dawki VPA były większe niż 1000 mg/dobę, odsetek wzrastał do 9,1% (Jędrzejczak, 2007, s. 11, Morrow i in., 2006).

Bardziej niebezpieczne niż te wynikające z ekspozycji na teratogenne działanie leków przeciwpadaczkowych, mogą być konsekwencje wynikające z wystąpienia napadu padaczkowego. Nawet 10% stanów padaczkowych kończy się bowiem zgonem  (Wilczyński, Dziatosz, 2009, s. 275). Najczęściej występujące rodzaje napadów, a więc napady uogólnione, są równocześnie najbardziej niebezpieczne dla zdrowia dziecka, ponieważ wiążą się z bezdechem matki. Okresy niedotlenienia mają duży wpływ na wzrost wewnątrzmaciczny płodu. Napad wiąże się również z urazami mechanicznymi matki i dziecka w jej ciele oraz może prowadzić do (Wilczyński, Dziatosz, 2009, s. 275): kwasicy mleczanowej matki (kwas dociera do płodu), zaburzeń czynności serca płodu, bradykardii (doprowadzającej nawet do obumarcia wewnątrzmacicznego płodu), przedwczesnego oddzielenia się łożyska. Jak piszą A. Juszczak i M. Cerbin (2013, s. 95, Adab i in., 2004), występowanie w czasie ciąży drgawek uogólnionych toniczno-klonicznych zwiększa ryzyko występowania opóźnionego rozwoju dziecka i zaburzeń rozwoju poznawczego.Nie bez powodu więc, wskazaniami do „nagłych cięć cesarskich” u kobiet z epilepsją, są między innymi stan padaczkowy i toniczno-kloniczne drgawki w czasie porodu (Wilczyński, Dziatosz, 2009, s. 275).

Przeprowadzane na przestrzeni lat badania, szczególnie badania prospektywne oceniające rozwój dzieci matek chorych na padaczkę przez klika lat ich życia, wskazują, że dzieci te bardzo często wykazują nieprawidłowości neurologiczne i rozwojowe w sferze poznawczej. Na ogół, jak zaznacza J. Wendorff (2010, s. 214), nieprawidłowości te są nieznaczne, ale o specyficznym obrazie. Najczęściej, wiążą się one z ekspozycją na leki przeciwpadaczkowe. J. Wendorff w 1993 r. i B. Wiśniewska w 2000 r. za pomocą testu Denver[4]  badali dzieci matek chorych na padaczkę. Stwierdzili u nich istotne opóźnienia, w stosunku do grupy kontrolnej, w koordynacji wzrokowo-ruchowej, mowie i kontaktach społecznych. Zauważa się również duże różnice w rozwoju sfery poznawczej badanej skalą Rayleya u dzieci narażonych na działanie leków przeciwpadaczkowych w porównaniu do grupy dzieci matek nieleczonych (Wendorff, 2010, s. 11, za: Steinhausen i in., 1994). U dzieci matek z epilepsją częściej diagnozuje się zespół zahamowania wzrostu wewnątrzmacicznego IUGR (18,5% badanych noworodków w badanej grupie (Wendorff, 2010, s. 214, za: Kociszewska, 2000)). IUGR predysponuje do zaburzeń sfery poznawczej, zwiększonej podatności na występowanie nadciśnienia tętniczego, cukrzycy i udarów mózgu. Także badania analitycznym testem Enjoija, wykazały u dzieci matek chorych na padaczkę opóźnienia we wszystkich badanych sferach: globalnych ruchach ciała, sprawności rąk, samoobsługi, kontaktów społecznych, mowy i rozumienia języka (Hirano, 2004, s. 54-55). Przeprowadzane badania pozwalają stwierdzić, że najczęściej zaburzenia w sferze poznawczej i inteligencji, występują u dzieci, których matki w czasie ciąży były leczone, po pierwsze, w formie politerapii, a po drugie, kwasem walproinowm (w porównaniu do leczonych karbamazepiną (chociaż ta też w dużych dawkach jest niebezpieczna), fenytoiną, lamotryginą; przy udziale zmiennych dotyczących m.in. IQ i wieku matki oraz dawki leku). Liczni autorzy podają, że ekspozycja na VPA skutkowała u badanych dzieci: opóźnionym rozwojem, obniżeniem inteligencji werbalnej, zaburzeniami rozwojowymi zbliżonymi do autyzmu (Adab i in.,2004, s. 1577-1578; Jędrzejczak, 2007, s.11; Wendorff, 2010, s. 215) oraz problemami szkolnymi w dalszej perspektywie. Dowodem mają być badania prospektywne przeprowadzane w 2011 r. za pomocą skali Griffith’s. Porównanie między dziećmi narażonymi na ekspozycję kwasu walproinowego a ekspozycję lewetiracetamu a grupą kontrolną, dotyczące rozwoju lokomotorycznego, społecznego, słyszenia i mowy, koordynacji wzrokowo-ruchowej, funkcji wykonawczych oraz całkowitego współczynnika rozwoju, wykazało istotne statystycznie różnice. Dzieci matek narażonych na lewetiracetam nie wykazywały odchyleń od grupy kontrolnej. Natomiast te, których matki przyjmowały VPA, miały istotnie obniżone wszystkie wskaźniki rozwojowe (Halczuk i in, 2014, s. 60, za: Shallcross i in, 2011). Niektóre badania wykazują również związek między występowaniem napadów toniczno-klonicznych w ciąży a IQ dziecka, inne, między napadami częściowymi a inteligencją, nie są one jednak potwierdzone.

[1] Kategorie C i D są opisywane, jako: C – badania na zwierzętach wykazały teratogenny efekt i brak jest odpowiednich, dobrze kontrolowanych badań wśród ciężarnych kobiet albo dobrze nie przeprowadzano badań na zwierzętach i brak jest prawidłowo kontrolowanych badań wśród ciężarnych kobiet; D – prawidłowo przeprowadzane, kontrolowane badania lub obserwacje wśród ciężarnych kobiet wykazały ryzyko wad u płodu, jednakże korzyści z terapii mogą przeważać nad potencjalnym ryzykiem.

[2] EURAP – Europejski Rejestr Leków przeciwpadaczkowych i Ciąży. Utworzony przez Międzynarodową Ligę Przeciwpadaczkową.

[3] NAPR – North American Pregnancy Registry.

[4] Denver – orientacyjny test rozwoju psychoruchowego dla dzieci do 24 miesiąca życia. Bada: lokomocję i kontrolę postawy, koordynację wzrokowo-ruchową, mowę i kontakty społeczne (Wendorff, 2010, s. 214).

 

 

 

Literatura:

Adab N., Kini U., Vinten J. I inni (2004), The longer term outcome of children born to mothers with epilepsy, „J. Neur. Neurosurg Psychiatry”, nr 75, s. 1575-1583.
Błaszczyk B. (2011), Jakość życia chorych na padaczkę, Kielce, Wyd. WSEPiNM.Jędrzejczak J. (1999), Padaczka, w: Podstawy kliniczne neurologii : dla studentów medycyny, red. R. Mazur, W. Kozubski, A. Prusiński, Warszawa, PZWL, s. 223-242.
Halczuk I., Tynecka-Turowska M., Rejdak K., Belniak E. (2014), Postępowanie terapeutyczne w padaczce kobiet w okresie ciąży, porodu i połogu, „Zdrowie i Dobrostan”, nr 2, s. 55-63.
Hirano T., Fujioka K., Motehiro O. i inni (2004), Physical and psychomotor development in offspring born to mothers with epilepsy, „Epilepsia”, nr 45 (supl. 8), s. 53-57.
Jędrzejczak J. (1999), Padaczka, w: Podstawy kliniczne neurologii : dla studentów medycyny, red. R. Mazur, W. Kozubski, A. Prusiński, Warszawa, PZWL, s. 223 – 242.
Jędrzejczak J. (2002), Padaczka i stan padaczkowy u kobiet w ciąży i rodzących, w: Postępowanie w nagłych stanach w położnictwie i ginekologii, red. B. Chazan, Warszawa, PZWL, s. 67-72.
Jędrzejczak J. (2007), Leczenie padaczki w różnych grupach wiekowych – kobiety w wieku rozrodczym, „Neurologia po dyplomie”,  t.2, nr 3, s. 9-12.
Jędrzejczak J. (2012), Wprowadzenie, rozdz. 1; Padaczka u kobiet, rozdz. 17, w: Padaczka, red. Szczudlik A., Jędrzejczak J., Mazurkiewicz-Bełdzińska M., t. 1, Poznań, Termedia Wyd. Medyczne, s. 13-14, 185-196.
Juszczak A., Cerbin M. (2013), Leczenie epilepsji u kobiet ciężarnych. Część I. Skuteczność a bezpieczeństwo farmakoterapii, „Farmacja współczesna”, nr 6, s. 94-100.
Wilczyński J., Dziatosz K. (2009), Padaczka – stan nagły. Zagrożenie życia matki i jej dziecka, „Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia”, t. 2, zeszyt 4, s. 274-277.
Wendorff J. (2010), Zaburzenia poznawcze i neurologiczne u potomstwa matek chorych na padaczkę – czynniki ryzyka, Aktualna Neurologia, nr 10 (4), s. 213-217.

Źródło zdjęcia: Freepik

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *