Terapia. Wiedza. Inspiracje.
Strefa logopedy

Afazja/dysfazja rozwojowa

Z okazji II Ogólnopolskiego Dnia Osób z Afazją Rozwojową postanowiłam podzielić się z Wami informacjami na temat zaburzeń rozwoju mowy tego typu. Mówiąc szczerze, to mój konik logopedyczny i temat pracy magisterskiej. Skrócenie tekstu do takiej wersji, jaką zobaczycie poniżej, było nie lada wyzwaniem – mogłabym przecież mówić o tym bez końca. 

Mimo wieloletnich badań nad zaburzeniami w rozwoju mowy u dzieci, nadal kwestie związane z terminologią, używanymi pojęciami i ich definiowaniem, nie są jasne i pozostają nieprecyzyjne. Nie ma również co do nich zgodności w środowisku logopedycznym.

W polskiej literaturze, spotyka się w opisie zaburzeń rozwoju mowy związanych z uszkodzeniami OUN (Ośrodkowego Układu Nerwowego), między innymi określenia:

a) niedokształcenie mowy o typie afazji;

b) alalia;

c) wrodzony niedorozwój ekspresji słownej i wrodzony niedorozwój ekspresji i recepcji słownej),

d) niemota, słuchoniemota, wrodzone zaburzenia rozwoju mowy, wrodzona niezdolność nabywania mowy;

e) afazja/dysfazja rozwojowa i afazja/dysfazja dziecięca.

W Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Zaburzeń Psychicznych (ICD-10), zaburzenia związane z nieprawidłowym rozwojem mowy, wynikającym z uszkodzenia mózgu, nazywane są afazją lub dysfazją rozwojową typu ekspresyjnego (jeśli dotyczy nadawania mowy), afazją lub dysfazją rozwojową typu recepcyjnego (jeśli dotyczy percepcji mowy).

Terminy afazja i dysfazja to połączenie przedrostka a- (oznaczającego stan całkowitego braku mowy) lub przedrostka dys- (oznaczającego ograniczenie lub zniekształcenie rozwoju mowy) z rdzeniem fazja wskazującym na przyczynę takiego stanu rzeczy – uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego.

W afazji/dysfazji rozwojowej występuje brak integracji mowy (niemożność lub utrudnienie wykształcania się kompetencji), a co za tym idzie, opóźniony rozwój mowy. Działanie czynnika patogennego w okresie prenatalnym, okołoporodowym lub do ukończenia 1 r. ż. powoduje tu niedokształcenie, niedorozwój mowy lub jego upośledzenie. Afazja/dysfazja rozwojowa może występować w różnym stopniu nasilenia i różnić się postacią. Opóźnione może być tu wykształcanie się kompetencji komunikacyjnej, językowej, kulturowej (brak wykształcenia w afazji i niewystarczające wykształcenie w dysfazji). Mowa w afazji/dysfazji rozwojowej od początku rozwija się nieprawidłowo (w odróżnieniu od afazji/dysfazji nabytej) – jest to konsekwencja zadziałania czynnika patogennego zanim rozpoczął się proces rozwojowy.

Przyczyny afazji/dysfazji rozwojowej

Tak, jak autorzy nie doszli do porozumienia, co do terminologii zaburzeń rozwoju mowy, tak i w przypadku przyczyn afazji/dysfazji rozwojowej kwestia pozostaje niejednoznaczna i trudna do opisu. W literaturze pojawiają się trzy podejścia, co do domniemanych przyczyn afazji/dysfazji rozwojowej. Pierwsze, etiologię afazji/dysfazji rozwojowej upatruje w genetyce. Kolejne, w zaburzeniach funkcjonalnych CUN (dysfunkcjach mózgu). Trzecie podejście, za przyczynę afazji/dysfazji rozwojowej uznaje uszkodzenia OUN (najczęściej mikrouszkodzenia) wrodzone (ale inne niż genetyczne) lub nabyte we wczesnych fazach rozwoju. Do uszkodzeń nabytych dochodzi często w wyniku: urazów mózgu, chorób naczyniowych mózgu, chorób zapalnych, procesów zwyrodnieniowych, czy ekspansywnych oraz niedotlenień mózgu. Obecnie, odchodząc od wyżej opisanego podziału na trzy podejścia, zauważa się możliwość występowania wieloczynnikowej i złożonej etiologii przypadków afazji/dysfazji rozwojowej – niekoniecznie wywołanych tylko jednym czynnikiem patogennym.

Objawy dysfazji rozwojowej

Deficyty u dzieci z dysfazją rozwojową ujawniają się na wczesnym etapie ich rozwoju, ponieważ zakłócone są prawidłowe wzorce kształtowania się mowy. Później zaczynają mówić, a w ich mowie, od początku zauważa się specyficzne problemy w zakresie fonologii, morfologii i syntaktyki. Z. Kordyl (1968, s. 257), opisując dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji, stwierdza, że ich słownik i specyficzny sposób mówienia „ukazują się raczej jako pewne zjawisko niezupełnie wykończone, nie całkiem zintegrowane, aniżeli jako twór oryginalny”.

Do objawów dysfazji typu ekspresyjnego (motorycznego, związanego z nadawaniem mowy) należą (Skibska, 2012, s. 59; Daniluk, 2011, s. 129):

– nieobecność słów lub dźwięków mowy w wieku 2 lat oraz fraz składających się z dwóch słów w wieku 3 lat,

– zaburzenia wypowiadania się i powtarzania słów – mowa niezrozumiała (dzieci często są w stanie artykułować głoski w izolacji, ewentualnie sylaby, ale mają problem ze spontanicznym wypowiadaniem wyrazów oraz ich powtarzaniem),

– mylenie głosek i niekonsekwentne zastępowanie jednych głosek drugimi,

– ograniczona liczba poprawnie wymawianych głosek,

– asymilacje – upodobnienia podobnych dźwięków w wyrazie oraz całych wyrazów zbliżonych do siebie formą foniczną,

– ubogi zasób słownictwa,

– zaburzenia w zapamiętywaniu wzorca ruchowego wyrazu – zapominanie artykulacji już znanych wyrazów,

– zaburzenia nominacji związane z ograniczonym słownikiem, do którego należą często tylko słowa często używane w otoczeniu dziecka, onomatopeje i własne, specyficzne określenia i potoczne zwroty,

– w słowniku czynnym najczęściej znajdują się tylko rzeczowniki i czasowniki oraz zaimki wskazujące, inne części mowy nie są używane,

– występowanie agramatyzmów,

– zaburzenia składni,

– wybiórcze trudności z rozumieniem metaforycznego rozumienia słów w związkach frazeologicznych.

U dzieci z typem ekspresyjnym dysfazji rozwojowej zachowane są: rozumienie mowy, rozumienie poleceń oraz adekwatne reagowanie na nie, wskazywanie nazywanych przedmiotów, porozumiewanie niewerbalne, zdawanie sobie sprawy ze swojego defektu.

Według klasyfikacji ICD-10 nie jest możliwe występowanie izolowanych zaburzeń afatycznych typu percepcyjnego, z zachowaną prawidłową ekspresją mowy (podstawą ekspresji jest wcześniejsza percepcja). Dlatego też, jeśli u dziecka przeważają zaburzenia rozumienia, mówi się o dysfazji rozwojowej typu percepcyjno-ekspresyjnego. W zburzeniach tego typu rozumienie mowy u dziecka nie osiąga odpowiedniego do rozwoju umysłowego poziomu.

Do objawów dysfazji rozwojowej o typie percepcyjno-ekspresyjnym można zaliczyć (Skibska, 2012, s. 61; Daniluk, 2011, s. 131-132):

– brak reakcji na znane słowa w pierwszym roku życia i identyfikowania kilku przedmiotów w wieku 18 miesięcy, niewykonywanie prostych poleceń w 2 roku życia,

– głębokie zaburzenia rozumienia mowy, mimo prawidłowego słyszenia fizycznego dźwięków mowy,

– rozumienie często używanych, pojedynczych słów, ale bez zauważania relacji między nimi w zdaniu i oceniania ich ważności dla całej wypowiedzi,

– nieznajomość reguł gramatycznych, fleksji, składni,

– brak rozumienia struktur logiczno-gramatycznych (przeczeń, pytań, porównań) i stosunków czasowo-przestrzennych,

– zaburzenia słuchu fonematycznego oraz odbierania sygnałów słuchowych pojawiających się szybko i sekwencyjnie, brak świadomości fonologicznej,

– trudności w różnicowaniu dźwięków, zapamiętywania, przypominania i określania ich kolejności,

– różnego stopnia deficyty ekspresji werbalnej,

– błędy artykulacyjne (związane z błędnym wzorcem słuchowym),

– parafazje fonetyczne, asymilacje, inwersje, kontaminacje, metatezy,

– błędy syntaktyczne – wypowiedzi w formie słów-zdań lub zdań prostych.

Objawy wtórne i towarzyszące

Na pełną charakterystykę dziecka z dysfazją rozwojową, oprócz zaburzeń specyficznych, dotyczących języka, składają się również objawy niespecyficzne, dotyczące innych sfer jego rozwoju oraz funkcji poznawczych, a także objawy wtórne.

Trzeba zaznaczyć, że dzieci z dysfazją rozwojową mają prawidłowy poziom rozwoju umysłowego (mierzony skalami niewerbalnymi), nie mają też najczęściej obwodowych uszkodzeń narządów mowy. J. Skibska (2011, s. 63) stwierdza, że nie wykazują one „deficytów słuchu, upośledzenia umysłowego, zaburzeń neurologicznych, ale za to zazwyczaj mają problemy ze sprawnością motoryczną, manualną, koordynacją wzrokowo-ruchową, wzmożoną męczliwością oraz lateralizacją.

Najczęściej jednak, zaburzona jest u opisywanych dzieci, prócz języka, sfera poznawcza (zaburzenia od dyskretnych  do bardzo wyraźnych). Przede wszystkim do ich charakterystyki należy zaliczyć zaburzenia pamięci i myślenia (w tym jego spowolnienie i tzw. lepkość procesów myślowych. Poza tym (Skibska, 2011, s. 63):

– obniżoną uwagę (w obrębie selektywności), czego konsekwencją jest nieumiejętność wyboru jednego bodźca i eliminowania szumów, a więc niezdolność do oczekiwania na odpowiedni, określony bodziec;

– zaburzenia percepcji słuchowej i wzrokowej, powodujące problemy w zakresie czynności fonacyjno-artykulacyjnych i zakłócenia procesu przechodzenia do etapu umysłowego rozwoju mowy;

– zaburzenia słuchu fonematycznego, których konsekwencją jest gorsze rozumienie mowy oraz problemy z artykulacją;

– zaburzenia lateralizacji i określania stosunków przestrzennych (kierunków świata, stron prawej i lewej na schematach, mapach, rysunkach; położenia przedmiotów, np. nad, pod; wskazań zegara);

– trudności w pisaniu i czytaniu – ze względu na zaburzenia lateralizacji, analizy i syntezy wzrokowej i zaburzenia wzrokowo-przestrzenne;

– trudności matematyczne związane z problemami w rozumieniu pojęcia liczby i innych pojęć matematycznych, obliczeniami pamięciowymi itp.

– zaburzenia koordynacji i integracji ruchowej,

– niestabilność emocjonalna wynikająca ze stałej sytuacji stresowej wynikającej z problemów z komunikacją z otoczeniem,

– problemy z nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktów z otoczeniem (rówieśnikami) spowodowane, po pierwsze, z utrudnionej komunikacji, a po drugie, z zachowań nieakceptowanych i braku umiejętności zabawy w grupie.

Literatura: Dilling-Ostrowska Ewa, 1982, Rozwój i zaburzenia mowy u dzieci w zależności od stopnia dojrzałości układu nerwowego [w:] Zaburzenia mowy u dzieci, red. J. Szumska, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, s. 47 – 50; Daniluk Beata, 2006, Specyficzne zaburzenia językowe u dzieci [w:] Neuropsychologia kliniczna dziecka, red. A. Orkowska, Ł. Domańska, PWN, Warszawa; Grabias Stanisław, 1997, Mowa i jej zaburzenia, „Audiofonologia”, t. 10, s. 9 – 36; Jastrzębowska Grażyna, 1997, Istota i klasyfikacje opóźnień rozwoju mowy, „Audiofonologia” , t. 10,  s. 71 – 81; Jastrzębowska Grażyna, 2000, Z metodologii opisu alalii (afazji, dysfazji rozwojowej) [w:] Zaburzenia mowy. Mowa, teoria, praktyka, red. S. Grabias, Wyd. UMCS, Lublin, s. 323 – 350; Kordyl Zofia, 1968, Mowa dzieci afatycznych, „Logopedia”, t. 8/9, Lublin; Kurowska Marlena, 2016, Kształtowanie się zachowań komunikacyjnych u dzieci z uszkodzeniami i/lub dysfunkcjami ośrodkowego układu nerwowego, Wyd. Elipsa, Warszawa.; Panasiuk Jolanta, 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku alalii i niedokształcenia mowy o typie afazji, „Logopedia”, t. 37, Lublin, s. 68 – 88; Skibska Joanna, 2012, Afazja dziecięca [w:] Neurologopedia w teorii i praktyce. Wybrane zagadnienia diagnozy i terapii dziecka, red. J. Skibska, D. Larysz, Wyd. Naukowe ATH, Bielsko-Biała,s. 49 – 78; Stasiak Joanna, 2012, Alalia. Perspektywy opisu [w:] Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, red. S. Grabias, M. Kurkowski, Wyd. UMCS, Lublin, s. 337 – 358.

Źródło zdjęcia: Asier_relampagoestudio

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *